गुणांची शर्यत की ज्ञानाचा प्रवास? भारतीय शिक्षण व्यवस्थेला आत्मपरीक्षणाची गरज!
भारतीय शिक्षण व्यवस्थेला आत्मपरीक्षणाची गरज!
आज भारत जगातील सर्वात तरुण देश म्हणून ओळखला जातो. ही तरुणाई देशाची सर्वात मोठी ताकद आहे; परंतु हाच वर्ग योग्य शिक्षणाअभावी आपली क्षमता गमावत असेल, तर हीच ताकद उद्याच्या काळात सर्वात मोठे आव्हान ठरू शकते. गेल्या जवळपास वीस वर्षांपासून अभियंता, संशोधक, प्राध्यापक आणि शालेय विद्यार्थ्यांचा मार्गदर्शक म्हणून काम करताना एक गोष्ट सातत्याने जाणवली - *आपण विद्यार्थ्यांना शिकवत आहोत; पण विचार करायला शिकवत नाही.*
आज शिक्षणाची व्याख्या *"जास्त गुण म्हणजे जास्त गुणवत्ता"* इतकी संकुचित झाली आहे. विद्यार्थी, पालक, शाळा आणि कोचिंग संस्था या सर्वांचे लक्ष गुणांवर केंद्रित झाले आहे; मात्र *ज्ञान, कौशल्य, जिज्ञासा, संशोधन वृत्ती आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता* यांना दुय्यम स्थान मिळत आहे. गुण महत्त्वाचे आहेत, पण ते अंतिम ध्येय नसून ज्ञानाचे एक अपूर्ण मोजमाप आहेत.
ही चिंता केवळ वैयक्तिक निरीक्षण नाही. *ASER (Annual Status of Education Report)* च्या अहवालांनुसार भारतातील अनेक विद्यार्थ्यांना त्यांच्या इयत्तेनुसार अपेक्षित वाचन आणि मूलभूत गणित कौशल्ये आत्मसात करता आलेली नाहीत. *राष्ट्रीय शिक्षण धोरण (NEP 2020)* देखील पाठांतराऐवजी संकल्पनाधारित शिक्षण, चिकित्सक विचार (Critical Thinking), समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि कौशल्याधारित शिक्षणावर भर देते. *OECD च्या PISA अभ्यासातून* असे दिसून आले आहे की फिनलंड, सिंगापूर, जपान आणि दक्षिण कोरिया यांसारख्या देशांमध्ये विद्यार्थ्यांना केवळ उत्तर पाठ करण्याऐवजी *"का?"* आणि *"कसे?"* यांचा विचार करण्यास प्रोत्साहन दिले जाते. म्हणूनच ते देश नवोपक्रम (Innovation), संशोधन आणि तंत्रज्ञानात जगाचे नेतृत्व करत आहेत.
आज आपल्या विद्यार्थ्यांसमोर आणखी एक गंभीर आव्हान उभे आहे - *डिजिटल व्यसन.* मोबाईल, सोशल मीडिया आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) यामुळे माहिती सहज उपलब्ध झाली आहे; परंतु माहिती आणि ज्ञान यात मूलभूत फरक आहे. माहिती एका क्लिकवर मिळते, पण ज्ञान स्वतः विचार केल्याने, चुका केल्याने आणि अनुभवातून निर्माण होते. *OECD* आणि *UNESCO* यांच्या अहवालांमध्ये वर्गातील डिजिटल विचलन (Digital Distraction) आणि अति स्क्रीन-टाइमचा विद्यार्थ्यांच्या एकाग्रता, गणितातील कामगिरी आणि शिकण्याच्या गुणवत्तेवर विपरीत परिणाम होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. *WHO* देखील मुलांच्या स्क्रीन-टाइमवर नियंत्रण ठेवण्याची शिफारस करते.
याचा सर्वाधिक परिणाम *गणित आणि भौतिकशास्त्र* या विषयांवर दिसून येतो. हे विषय पाठांतरावर नव्हे तर तर्कशक्ती, विश्लेषण आणि कल्पनाशक्तीवर आधारित आहेत. पण आज अनेक विद्यार्थी उत्तरांची पद्धत पाठ करतात; नवीन प्रश्न समोर आला की गोंधळून जातात. कारण त्यांनी संकल्पना समजून घेतलेल्या नसतात. हेच कारण आहे की शालेय परीक्षेत चांगले गुण मिळवणारे अनेक विद्यार्थी NEET, JEE किंवा इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये अपेक्षित यश मिळवू शकत नाहीत.
आज आणखी एक चिंताजनक प्रवाह म्हणजे *स्पर्धा परीक्षांचे व्यापारीकरण.* NEET, JEE, UPSC यांसारख्या परीक्षा निश्चितच महत्त्वाच्या आहेत; पण प्रत्येक विद्यार्थी त्या परीक्षांसाठी योग्य असेलच असे नाही. अनेक वेळा पालक समाजातील दबाव, जाहिराती किंवा यशोगाथांच्या प्रभावाखाली मोठी आर्थिक गुंतवणूक करतात; परंतु विद्यार्थ्याची आवड, क्षमता, बौद्धिक तयारी आणि मानसिक स्थैर्य यांचे वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन केले जात नाही. प्रेरणा (Motivation) आवश्यक आहे; पण ती क्षमता (Capability), सातत्यपूर्ण मेहनत (Consistency) आणि संकल्पनात्मक समज (Conceptual Understanding) यांची जागा घेऊ शकत नाही.
*भारताला विकसित राष्ट्र बनवायचे असेल, तर....!*
भारताला विकसित राष्ट्र बनवायचे असेल, तर शिक्षण व्यवस्थेत मूलभूत बदल अपरिहार्य आहेत. प्रत्येक शाळेत विज्ञान प्रयोगशाळा, प्रकल्पाधारित शिक्षण, वाचन संस्कृती, हस्तलिखित गणित, चर्चा, वादविवाद आणि विविध क्षेत्रातील तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन नियमित झाले पाहिजे. पालकांनी मुलांची तुलना इतरांशी न करता त्यांच्या क्षमतांनुसार मार्गदर्शन करावे. शिक्षकांना केवळ निकालांवर नव्हे तर विद्यार्थ्यांच्या विचारक्षमतेवर मोजले गेले पाहिजे. सरकारनेही केवळ परीक्षा-केंद्रित शिक्षणाऐवजी कौशल्य, संशोधन आणि नवोपक्रमाला प्राधान्य देणारी धोरणे अधिक प्रभावीपणे राबवली पाहिजेत.
*आपण विद्यार्थ्यांना फक्त परीक्षेसाठी तयार करणार आहोत की आयुष्यासाठी?*
हा प्रश्न आता प्रत्येक पालक, शिक्षक, शाळा आणि धोरणकर्त्याने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे. कारण *गुणपत्रिका आयुष्याची हमी देत नाही; पण ज्ञान, कौशल्य, चारित्र्य आणि विचारशक्ती विद्यार्थ्याला कोणत्याही परिस्थितीत यशस्वी बनवतात.* आज जर आपण आपल्या शिक्षण व्यवस्थेचे आत्मपरीक्षण केले नाही, तर उद्या आपण गुणवान विद्यार्थी तयार करू; पण जागतिक स्तरावर स्पर्धा करणारे संशोधक, शास्त्रज्ञ, उद्योजक आणि राष्ट्रनिर्माते घडवण्याची संधी गमावू.
*विद्यार्थ्यांना फक्त उत्तरे शिकवू नका; त्यांना प्रश्न विचारायला शिकवा. कारण प्रश्न विचारणारे विद्यार्थीच उद्याचे संशोधक, नवोपक्रमक आणि राष्ट्रनिर्माते असतात.*
BE, ME, Ph.D.(Submitted), संशोधक, संस्थापक (रामानुजन अकॅडमी ऑफ सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी, बीड.)
संपर्क - 9823781690
👇👇👇👇👇
*S.K.P. Motor Driving School*
*सुचना*
शहराच्या मध्यवर्ती भागात गाळ्यांचे भाडे आणि अनामत रक्कम गाळेधारक अव्वाच्या सव्वा सांगत असल्याने लेखन कार्यालय सुरू करण्यास जमत नाहीये. याकरिता पूर्वीप्रमाणेच चालता-फिरता लेखन कार्य करत आहे.
म्हणून लिखाण कार्य करून घ्यायचे असल्यास माझ्या - *9021 02 3121* या भ्रमणध्वनी क्रमांकावरच संपर्क साधावा. - *एस.एम.युसूफ़*
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत
टिप्पणी पोस्ट करा