सोनम वांगचूक आंदोलन : नेमके काय आहे? सरकार सर्व मागण्या का मान्य करत नाही?
"सोनम वांगचूक यांना पाठिंबा द्या", "त्यांचा व्हिडिओ शेअर करा", "हे आंदोलन देशासाठी आहे"... अशा आशयाच्या पोस्ट आणि व्हिडिओंनी गेल्या काही दिवसांत सोशल मीडिया व्यापला आहे. लाखो लोक या आंदोलनाविषयी प्रतिक्रिया देत आहेत. मात्र, एक प्रश्न आजही अनेकांच्या मनात अनुत्तरित आहे - हे आंदोलन नेमके कशासाठी सुरू आहे? आणि सरकार सर्व मागण्या तात्काळ का मान्य करत नाही?
याच प्रश्नांची वस्तुनिष्ठ मांडणी करण्याचा हा प्रयत्न.
*कोण आहेत सोनम वांगचूक?*
सोनम वांगचूक हे लडाखमधील अभियंता, शिक्षणतज्ज्ञ आणि पर्यावरणवादी आहेत. त्यांनी शिक्षण क्षेत्रात सेकमोल (SECMOL) या संस्थेच्या माध्यमातून पर्यायी शिक्षणाचा प्रयोग केला. हिमालयीन भागातील पाणीटंचाईवर उपाय म्हणून त्यांनी विकसित केलेला 'आइस स्तूप' हा प्रकल्प जागतिक स्तरावर चर्चेत आला. 'थ्री इडियट्स' चित्रपटातील फुन्सुख वांगडू या पात्राला त्यांच्या कार्याची प्रेरणा असल्याचे व्यापकपणे मानले जाते.
*आंदोलनाची सुरुवात कशी झाली?*
ऑगस्ट २०१९ मध्ये जम्मू-काश्मीरचे पुनर्गठन होऊन लडाखला स्वतंत्र केंद्रशासित प्रदेशाचा दर्जा मिळाला. या निर्णयानंतर स्थानिक नागरिक आणि विविध सामाजिक संघटनांनी काही महत्त्वाच्या घटनात्मक आणि प्रशासकीय मागण्या मांडल्या. त्यानंतर सोनम वांगचूक हे या आंदोलनाचा प्रमुख चेहरा बनले.
*आंदोलनाच्या प्रमुख मागण्या कोणत्या?*
आंदोलनकर्त्यांच्या मते, लडाख हा पर्यावरणाच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील प्रदेश आहे. त्यामुळे विकासासोबत स्थानिक लोकांचे हक्क आणि नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण होणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
त्यांच्या प्रमुख मागण्या पुढीलप्रमाणे आहेत:
• लडाखला संविधानाच्या सहाव्या अनुसूचीअंतर्गत संरक्षण मिळावे.
• लडाखला अधिक लोकशाही अधिकार असलेली व्यवस्था किंवा राज्याचा दर्जा मिळावा.
• स्थानिक युवकांसाठी रोजगार संरक्षण आणि स्वतंत्र भरती व्यवस्था असावी.
• जमीन, चराऊ क्षेत्र, जलस्रोत आणि स्थानिक संस्कृतीचे संरक्षण व्हावे.
• मोठे विकास प्रकल्प राबविताना स्थानिक नागरिकांचा सहभाग आणि सल्लामसलत अनिवार्य असावी.
आंदोलनकर्त्यांचे म्हणणे आहे की या मागण्या विकासाला विरोध करण्यासाठी नसून, विकास आणि पर्यावरण यांच्यात समतोल राखण्यासाठी आहेत.
*सहावी अनुसूची म्हणजे काय?*
भारतीय संविधानातील सहावी अनुसूची ही काही आदिवासीबहुल भागांना विशेष स्वायत्त अधिकार देणारी तरतूद आहे. जमीन, जंगल, पाणी, स्थानिक प्रशासन आणि सांस्कृतिक संरक्षणासंदर्भात स्थानिक संस्थांना अधिक अधिकार मिळू शकतात. सध्या ईशान्य भारतातील काही भागांमध्ये ही व्यवस्था लागू आहे. लडाखमधील आंदोलनकर्त्यांचे म्हणणे आहे की, अशाच प्रकारचे संरक्षण मिळाल्यास स्थानिक संसाधने आणि पर्यावरण अधिक प्रभावीपणे जपता येईल.
*मग सरकार सर्व मागण्या का मान्य करत नाही?*
याच मुद्द्यावर सर्वाधिक चर्चा होत आहे. केंद्र सरकारचे म्हणणे आहे की, लडाखच्या मागण्यांवर सातत्याने चर्चा सुरू असून विविध समित्यांच्या माध्यमातून संवादाची प्रक्रिया सुरू आहे. काही मागण्यांवर पावलेही उचलण्यात आली आहेत. मात्र सहावी अनुसूची, राज्याचा दर्जा आणि प्रशासकीय अधिकारांशी संबंधित मागण्या या केवळ राजकीय निर्णय नसून घटनात्मक, कायदेशीर, राष्ट्रीय सुरक्षा, सीमावर्ती भागाचे धोरणात्मक महत्त्व, विकास आणि प्रशासन या सर्व बाबींशी संबंधित आहेत. त्यामुळे अशा निर्णयांपूर्वी व्यापक विचार आणि सल्लामसलत आवश्यक असल्याची सरकारची भूमिका आहे.
*आंदोलन अजूनही का सुरू आहे?*
आंदोलनकर्त्यांचे म्हणणे आहे की, त्यांच्या मूळ मागण्या अद्याप पूर्ण झालेल्या नाहीत. सरकारचे म्हणणे आहे की, चर्चा सुरू असून निर्णय प्रक्रियेला वेळ लागतो. त्यामुळे दोन्ही बाजू आपापल्या भूमिकेवर ठाम आहेत आणि संवादाचे प्रयत्न सुरू आहेत.
*सोशल मीडियावर चर्चा; पण माहिती किती?*
आज आंदोलनाशी संबंधित अनेक व्हिडिओ, पोस्ट आणि संदेश मोठ्या प्रमाणात व्हायरल होत आहेत. अनेक जण समर्थन किंवा विरोधाची भूमिका घेत आहेत. मात्र आंदोलनाची संपूर्ण पार्श्वभूमी, घटनात्मक मागण्या आणि सरकारची भूमिका जाणून न घेता प्रतिक्रिया दिल्या जात असल्याचेही दिसून येते.
*निष्कर्ष*
सोनम वांगचूक यांचे आंदोलन हे केवळ एका व्यक्तीचे आंदोलन नाही. त्यामध्ये पर्यावरण, स्थानिक लोकांचे हक्क, विकास, संविधान, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि लोकशाहीतील संवाद या सर्व मुद्द्यांचा समावेश आहे.
म्हणून कोणत्याही आंदोलनाला समर्थन किंवा विरोध करण्यापूर्वी त्यामागील तथ्ये, दोन्ही बाजूंची भूमिका आणि घटनात्मक प्रक्रिया समजून घेणे आवश्यक आहे. माहितीपूर्ण चर्चा आणि तथ्यांवर आधारित मत हीच लोकशाहीची खरी ताकद आहे.
*लेखन - रुपाली देशपांडे*
👇👇👇👇👇
*S.K.P. Motor Driving School*
*सुचना*
शहराच्या मध्यवर्ती भागात गाळ्यांचे भाडे आणि अनामत रक्कम गाळेधारक अव्वाच्या सव्वा सांगत असल्याने लेखन कार्यालय सुरू करण्यास जमत नाहीये. याकरिता पूर्वीप्रमाणेच चालता-फिरता लेखन कार्य करत आहे.
म्हणून लिखाण कार्य करून घ्यायचे असल्यास माझ्या - *9021 02 3121* या भ्रमणध्वनी क्रमांकावरच संपर्क साधावा. - *एस.एम.युसूफ़*
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत
टिप्पणी पोस्ट करा